Kararda öne çıkan en önemli tespitlerden biri, Türkiye’de yerel mahkemelerin ByLock kullanımı tespit edilen kişileri, ByLock’un içeriği, mesajların kimlere gönderildiği veya diğer delillere bakılmaksızın doğrudan silahlı terör örgütü üyesi saydığı yönündeki genel ve standart uygulaması oldu. AİHM, bu yaklaşımın Ceza Kanunu’nun ilgili maddesinde aranan “örgüt üyeliği” suçunun unsurlarını aşırı ve soyut biçimde yorumladığını, böylece hukukta suç ve cezanın önceden belirlenmiş olması gerekliliği ilkesine (Madde 7) aykırı olduğunu vurguladı.

Mahkeme, ByLock delillerinin değerlendirilmesi sürecinde yargılamaların adil usul garantilerini sağlamadığını, sanıkların ByLock kullanımının doğruluğunu veya içeriğini etkin biçimde sorgulamalarına izin verilmediğini, mahkemelerin ise kararlarda bu kritik hususlara yeterli gerekçe getirmediğini ifade etti. Yani, savunma hakkı ciddi şekilde kısıtlanmış ve yargılama adil olmaktan uzaklaşmıştır. Bu bulgular, daha önce aynı konuyla ilgili Yüksel Yalçınkaya kararında da ortaya konmuş, ancak benzer yüzlerce başvuru henüz çözülmemiştir.

AİHM, bu durumun Türkiye açısından sistematik bir sorun olduğunu, bu yüzden sadece birkaç somut davaya özel bir değerlendirme yapmak yerine geniş çaplı bir hukuki sorun olarak gördüğünü açıkladı. Nitekim, mahkeme 5.000’den fazla benzer başvuru olduğunu ve binlercesinin hala mahkeme önünde beklediğini belirtti.

Türkiye’nin 15 Temmuz 2016’daki darbe girişiminin yarattığı olağanüstü koşullar göz önüne alındığında AİHM, devletin güvenliğini sağlama ihtiyacını kabul etmekle birlikte, bu durumun temel adil yargılanma standartlarının ihlal edilmesini meşrulaştırmadığını da net bir şekilde ortaya koydu. Yani, devletin zorluklarla karşılaştığı kriz dönemlerinde dahi hukukun üstünlüğü ve birey hakları korunmak zorundadır.

Ayrıca mahkeme, ByLock verilerinin, kullanıcıların iletişim içeriklerinin şifrelenmiş veya deşifre edilmiş olması fark etmeksizin, tek başına örgüt üyeliği için kesin kanıt olarak kabul edilmesinin yanlış olduğunu belirtti. Mahkemeler, ByLock içeriğinin veya iletişim ağının kapsamlı değerlendirmesini yapmadan, sadece uygulamanın kullanılması üzerinden kesin yargıya varmışlardır. Bu da adil yargılanma hakkının ve suçta kanunilik ilkesinin açık ihlalidir.

Kararın sonuç bölümünde, AİHM Türkiye mahkemelerinin bu genel ve otomatik yaklaşımından dönmesi gerektiğini, ByLock kullandığı iddia edilen kişilerin suçlu olduklarına dair somut ve çeşitli kanıtların bulunması gerektiğini vurguladı. Bu karar ayrıca, bu alanda ileride açılacak davalarda da temel ölçüt olarak kabul edilecektir.

Mahkeme, başvuru sahiplerinin yaşadığı maddi ve manevi zararların tazmin edilmesi konusunda ise, esas olarak yargılamaların yeniden yapılmasının en uygun çözüm olduğunu belirtti. Mali tazmin talepleri ise bu tür sistematik ihlal davalarında genellikle reddedilmektedir.

Yüksel Yalçınkaya davası ve bu karar, Türkiye’de 15 Temmuz sonrası hukuki süreçlerde yaşanan hak ihlallerine ilişkin AİHM’nin kapsamlı ve tutarlı içtihatlarını oluşturmuştur. Bu kararlar, yalnızca bireysel başvurular için değil, aynı zamanda sistematik hukuki reformların gerekliliğini de ortaya koymaktadır. Mahkemenin bu tür başvuruları toplu biçimde incelemesi, ihlallerin yaygın ve kalıcı olduğunu göstermektedir.

Türkiye’nin yerel mahkemeleri bu kararlar ışığında ByLock ve benzeri delilleri değerlendirirken daha titiz ve somut kanıt arayışına yönelmek zorundadır. Aksi halde, yeni ihlal başvuruları artmaya devam edecektir.

Sonuç olarak, AİHM bu kararıyla sadece başvuru sahiplerinin haklarını korumakla kalmamış, aynı zamanda Türkiye’de hukuk devletinin temel ilkelerinin ve bireysel özgürlüklerin güvence altına alınması gerekliliğini güçlü biçimde ortaya koymuştur. Bu karar, uluslararası insan hakları hukukunda önemli bir referans noktası olmaya devam edecektir.

AİHM bu kararı 2023 Aralık ayında komünike etmiş olduğu ilk bin başvuru içerisinde yer alan 239 kişinin sonucuna ilişkin. AİHM, daha önce ByLock delilinin tek başına mahkumiyet için yeterli olmadığını ve somut delillerin şart olduğunu belirtmişti fakat Demirhan davasında başvuru sayısının çokluğu ve kapsamlı soruşturma süreci sebebiyle, sorun sadece bireysel değil yapısal bir sorun olarak değerlendirildi. Bu kararla Türkiye, sadece bireysel davalarda değil, genel olarak terörle mücadele ve yargılama sisteminde uluslararası standartlara uyum sağlamak adına önemli bir reform ihtiyacıyla karşı karşıya kalmıştır. Madde 7 ihlalinin giderilmesi yeniden yargılama sonucu ancak beraatle mümkündür. Tüm mağdurların yeniden yargılamada beraat ettirilmeleri gerekmektedir. Beraat kararlarıyla birlikte iç hukukta tazminat mekanizması işletilecektir. Umarız bir an önce Bylock bahanesi ile zulmedilen insanlar için hukuka dönüş süreci başlar ve yeniden yargılamalar hukuka uygun şekilde gerçekleşir.

Tam karar metni için tıklayınız.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nden Türkiye’ye Bir Kritik Karar: ByLock Kullanımı Üzerinden Haksız Terör Suçlamaları yazısı ilk önce SavunmaHakki üzerinde ortaya çıktı.

Başvurucuların tutuklanmasına neden olan gerekçeler ,ByLock kullanımı, Bank Asya’da hesap, 1 dolarlık banknot taşıma, sosyal medya paylaşımları gibi , tek başına suç şüphesi oluşturacak nitelikte değildi. AİHM’e göre bu deliller soyut, genelleştirilmiş ve yetersiz delillerdir.

Başvurucuların Anayasa Mahkemesi’ne yaptığı bireysel başvurular, gerekçesiz ve özet biçimde reddedildi. Bu da tutukluluğun hukuki denetimini etkisiz kıldı. Ayrıca pek çok başvurucu, uzun süre boyunca yeterli kanıt sunulmadan tutuklu kaldı. Mahkeme, bu durumun özgürlük ve güvenlik hakkının (AİHS m.5/1) ihlali olduğuna karar verdi.

AİHM, başvurucuların tutuklanmasına gerekçe olarak gösterilen delillerin örneğin:

• ByLock kullanımı,

• Bank Asya’da hesap,

• FETÖ’ye yakın yayınlar veya sosyal medya paylaşımları,

• 1 dolarlık banknotlar,

• Tanık ifadeleri (belirsiz içerikli),

• Çocuklarını FETÖ okullarına göndermek,

• FETÖ’yle ilişkilendirilen kurumlarda çalışmak,

gibi unsurların tek başına veya birlikte makul şüphe oluşturmayacağına karar verdi. Bu unsurların, mevcut yasal sistemde meşru kabul edilen faaliyetler olduğunu, dolayısıyla bir örgüt üyeliği suçlamasını destekleyemeyeceğini belirtti.

Sonuç olarak tutuklama kararlarının gerekçeleri soyut ve genel tutulmuş, somut ve bireyselleştirilmiş değerlendirmeler yapılmamış. Mahkemeler, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 100. maddesindeki kalıp ifadelere dayanarak karar vermiş, “delil durumu” denilse de somut delillerin neler olduğu belirtilmemiş. Devletin sunduğu ek bilgiler veya belgeler de makul şüpheyi kanıtlamaya yetmemiştir. Ayrıca mahkemeler, delillerin yeterliliğini bireysel olarak değerlendirme yükümlülüklerini yerine getirmemiştir.

Darbe sonrası olağanüstü hâl koşulları gözetilmiş olsa da, yine de tutuklama kararlarının Sözleşme’ye uygunluğu aranır.

Tüm bunlarla birlikte AİHM, başvurucuların çoğuna 5.000 Euro manevi tazminat ödenmesine hükmetti. Bazı başvurucuların talepleri süresinde yapılmadığı veya yetersiz olduğu için reddedildi. Ayrıca maddi tazminat talepleri kabul edilmedi.

Bu karar, Baş v. Türkiye, Akgün v. Türkiye, Taner Kılıç v. Türkiye ve Turan ve Diğerleri v. Türkiye gibi daha önceki kararlarla aynı çizgide yer alır. AİHM, bu kararlarında da benzer şekilde ByLock kullanımı, Bank Asya hesabı gibi unsurların tek başına suç isnadı için yeterli olmayacağını, devletin sunduğu delillerin örgüt üyeliğini kanıtlamadığını ve tutuklama kararlarının gerekçesiz ve otomatik şekilde verildiğini ifade etmiştir.

Bu karar, keyfi ve genel-geçer gerekçelerle verilen tutuklama kararlarının Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne aykırı olduğunu bir kez daha teyit etmiştir. Türkiye’de özellikle OHAL dönemi sonrası tutuklamalara ilişkin ciddi yapısal sorunlar olduğu yönünde açık bir yargılamadır.

Başvurucuların Anayasa Mahkemesi’ne yaptığı bireysel başvuruların da özet şekilde reddedildiği, dolayısıyla iç hukuk yollarının da etkisiz kaldığı vurgulanmaktadır.

Bu kararlarla birlikte,  AİHM’nin önceki ihlal kararları doğrultusunda kararlar almaya devam edeceği görülmüş ve Türkiye’deki FETÖ bağlantılı tutuklamalara dair istikrarlı ve eleştirel yaklaşımını güçlendirmiştir.

Tam karar metni için tıklayınız.

Tüzemen ve Diğerleri / Türkiye yazısı ilk önce SavunmaHakki üzerinde ortaya çıktı.

23 başvurucu (hakim ve savcılar), 15 Temmuz 2016 darbe girişiminin ardından, FETÖ/PDY üyesi oldukları şüphesiyle görevden alınmış, gözaltına alınmış ve tutuklanmıştır. Tutuklamaların gerekçesi olarak başlıca HSYK’nın görevden alma kararı, ByLock uygulamasını kullandıkları iddiası, tanık beyanları ve üçüncü kişilere ait ByLock yazışmaları ileri sürülmüştür.

Başvurucular, bu tutuklamaların hukuka aykırı olduğunu, somut ve makul şüphe bulunmadığını belirterek Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 5. maddesi (özgürlük ve güvenlik hakkı) ve 8. maddesi (özel hayatın gizliliği) uyarınca başvuru yapmışlardır.

Mahkeme, daha önce benzer itirazları reddettiği kararlarına (örneğin, Baş ve Turan ve Diğerleri kararları) atıfla, Türk Hükümeti’nin usule ilişkin itirazlarını reddetmiş ve başvuruları kabul edilebilir bulmuştur.

Mahkeme şu tespitlerde bulunmuştur:

• Sulh ceza hakimlikleri, başvurucuların tutuklanmasına ilişkin kararlarda yalnızca genel yasa hükümlerine ve dosyadaki delillere atıf yapmış; somut ve kişiye özel gerekçe sunmamıştır.
• ByLock kullanımı, görevden alma kararı, başkalarının mesajları veya soyut tanık ifadeleri, makul şüphe oluşturmak için yeterli değildir.
• Bu unsurlar “örgütsel bağlantı” açısından sadece dolaylı unsurlardır ve bağımsız, somut delillerle desteklenmedikçe şüphe yaratmaya yeterli kabul edilemez.

Mahkeme, şu kararları vermiştir:

• Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 5. maddesinin 1. fıkrası ihlal edilmiştir.
• Diğer şikayetleri (Madde 5/3-4 ve Madde 8 kapsamındaki) incelemeye gerek görmemiştir.
• Başvurucuların maddi tazminat taleplerini reddetmiştir.
• Her bir başvurucuya (bir başvurucu hariç), 5.000 Euro manevi tazminat ödenmesine hükmetmiştir.

Bu karar, Türk yargı mensuplarının tutuklanmasına ilişkin önceki AİHM içtihatlarıyla uyumlu bir değerlendirme sunmaktadır. Mahkeme bir kez daha ByLock kullanımı ve görevden alma kararlarının tek başına makul şüphe oluşturamayacağını vurgulamıştır. Ayrıca, olağanüstü hâl koşullarında dahi hukuka uygunluk denetiminin devam etmesi gerektiğini belirtmiştir.

Kacır ve Diğerleri v. Türkiye

37 başvurucunun yer aldığı bu toplu dava, 15 Temmuz darbe girişimi sonrası tutuklanan kişilerin kötü cezaevi koşulları nedeniyle yaptığı başvurulara dayandı.

Başvurucular, terör suçlamalarıyla tutuklandıkları dönemde, özellikle cezaevlerindeki aşırı kalabalık, yerde yatmak zorunda kalma, yetersiz hijyen, havalandırma eksikliği ve hafta sonu çocuk ziyaretlerinin engellenmesi gibi gerekçelerle AİHM’ye başvurdu. Mahkeme, özellikle kişi başına düşen 3 metrekareden az alanın ciddi hak ihlali olduğunu vurguladı.

Sonuç olarak 35 kişi açısından, cezaevi koşulları insanlık dışı ve aşağılayıcı bulundu. Özellikle kişi başına düşen alan 3 m²’nin altında kaldığında bu durum doğrudan bir ihlal sayıldı, 2 kişi (Abdulvaris Altun ve Turgut Ergitürk) için ise kişi başına alan 3-4 m² arasında olduğu için ihlal oluşmadığına karar verildi, AİHM, Türkiye’nin 3. maddeyi (işkence yasağı) ihlal ettiğini tescilledi ve Mahkeme ayrıca bazı başvurucuların özel hayata ilişkin şikâyetlerini (8. madde) de değerlendirdi ancak bu konuda çoğunlukla ihlal bulmadı.

Bu karar, özellikle 2023’teki İlerde ve Diğerleri v. Türkiye davası ile benzerlik gösteriyor. O davada da AİHM, cezaevlerindeki fiziki koşulları ve sosyal faaliyetlere katılımın engellenmesini değerlendirmişti. Ancak Kacır davası, çok sayıda başvurucunun aynı çatı altında değerlendirilmesi açısından daha geniş çaplı ve dikkat çekici oldu.

Yine 2022’deki Nuh Uzun ve Diğerleri kararında da, elektronik yazışmaların UYAP sisteminde kayda alınması eleştirilmişti. Fatih Ensaroğlu isimli başvurucu, bu uygulamanın özel hayatın ihlali olduğunu iddia etti; AİHM bu konuda açık bir ihlal tespiti yapmasa da, mahremiyetin korunması bağlamında kayda değer bir tartışma zemini oluştu.

Bu karar, Türkiye’nin cezaevi sistemine dair sistematik bir sorunun uluslararası düzeyde mahkûmiyetle tescillenmesi anlamına geliyor. AİHM’in kişi başına düşen alan kriterini net şekilde uyguladığı ve Türkiye’de cezaevlerinin bu standardın altında kaldığını tespit ettiği bir örnek daha oluştu.

Sonuç olarak, Kacır ve Diğerleri davası, 15 Temmuz sonrası tutuklamalar ve cezaevi uygulamaları konusunda Türkiye’ye dair uluslararası yargı mercilerinin verdiği en net uyarılardan biri olarak kayda geçti. Türkiye’nin, bu karar doğrultusunda cezaevi koşullarını iyileştirmesi ve insan hakları standartlarını gözetmesi bekleniyor. İhlal kararı verilen maddelere kısaca göz atarsak;

1. Madde 3 – Kötü Muamele (Hapishane Koşulları)

• İhlal Tespiti: Başvurucuların büyük bir kısmı, kişi başına düşen yaşam alanının 3 m²’nin altında olduğu dönemde Madde 3 ihlali yaşamıştır.
• İhlal Yok: Ancak, başvurular 44124/20 ve 44134/20 için ve diğer başvurucuların 3 m² üzerindeki dönemleri için ihlal bulunmamıştır.

2. Madde 8 – Özel ve Aile Hayatına Saygı

Aşağıdaki durumlar nedeniyle Madde 8 ihlalleri tespit edilmiştir:

1. Uzak Cezaevine Yerleştirme (Örnek: Başvurucu Kocaeli Cezaevinde)

• Ailesinin 600 km uzakta yaşadığı dikkate alınmadan ve alternatif yollar (telefonla uzun görüşme, daha uzun ziyaret vs.) değerlendirilmeden yer değiştirme talebi reddedilmiştir.
• Sonradan yapılan transfer de, aile ile fiilen daha yakın bir ilişki kurulamadığından, ihlali ortadan kaldırmamıştır.

1. Hafta Sonu Görüş Yasakları (Çocuklarla Görüş Kısıtlaması)

• Ziyaretlerin sadece hafta içiyle sınırlandırılması, çocuklarla aile bağlarını sürdürmede ciddi engeller yaratmış ve sadece cezaevi kapasitesine dayalı olarak verilmiş kararlar yeterince gerekçelendirilmemiştir.
• Devletin, bu tür sınırlamalarda “ölçülülük” ilkesi uyarınca bireysel değerlendirme yapmadığı saptanmıştır.

1. UYAP Sistemi Üzerinden Yazışmaların Kaydı

• UYAP’a yüklenen özel yazışmaların kayıt altına alınması ve saklanması, yasal dayanak eksikliği nedeniyle “hukuka uygun olmayan müdahale” olarak değerlendirilmiştir.

Türkiye’nin Derogasyon (Askıya Alma) Savunması

• Türkiye, 2016 darbe girişimi sonrası yaptığı derogasyona atıf yapmıştır.
• Ancak Mahkeme, başvuruculara yapılan müdahalelerin ya olağanüstü hal sonrası döneme ait olduğunu ya da olağanüstü hal gerekçesiyle ölçüsüz olduğunu değerlendirerek bu savunmayı kabul etmemiştir.

Sonuç olarak mahkeme,

• Başvuruları birleştirdi,
• Devletin Madde 3 ve Madde 8 yükümlülüklerini ihlal ettiğine hükmetti,
• Maddi Zarar Talebi: Red – Mahkeme, ihlallerle doğrudan bağ kurulamadığını belirtti,
• Manevi Tazminat: Tüm başvuruculara farklı tutarlarda manevi tazminat ödenmesine karar verildi,
• Yargılama Giderleri: Belge sunmayan başvurucular hariç, avukatlık ve diğer makul giderler kısmen karşılandı.

Özdemir v. Türkiye

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Özdemir v. Türkiye davasında, Türkiye’nin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 8. maddesini – yani özel hayata ve aile hayatına saygı hakkını – ihlal ettiğine hükmetti. Mahkeme, Çanakkale Cezaevi’nde tutuklu bulunan Kamil Özdemir’e eşinin gönderdiği mektubun cezaevi yönetimi tarafından sansürlenmesini “demokratik toplum gereklerine uygun olmayan bir müdahale” olarak değerlendirdi.

Kamil Özdemir, 2018 yılında FETÖ/PDY üyeliği suçlamasıyla tutuklanmıştı. Aynı yılın Aralık ayında eşinin gönderdiği bir mektup ve ekindeki İngilizce belgeler cezaevi disiplin kurulu tarafından “kaynağı doğrulanamayan, resmi belge niteliği taşımayan ve içeriği anlaşılamayan” belgeler içerdiği gerekçesiyle kendisine teslim edilmedi. Ocak 2019’da yine benzer içeriğe sahip bir mektup gönderildi ancak bu da aynı gerekçeyle Özdemir’e verilmedi. Özdemir, yerel mahkemelere ve Anayasa Mahkemesi’ne başvurdu ancak şikayetleri reddedildi. Anayasa Mahkemesi, yapılan işlemin temel haklara müdahale sayılmayacağını savundu.

AİHM, kararında önemli bir noktaya dikkat çekti: Mahkeme, cezaevi idaresinin ve yerel mahkemelerin mektubun neden güvenlik açısından risk oluşturduğuna dair somut ve detaylı bir gerekçe sunmadığını belirtti. Kararda, “bir mahkûmun dış dünyayla iletişiminin mahkumiyet koşullarının önemli bir parçası olduğu” vurgulandı.

Özellikle, Halit Kara v. Türkiye (2023) davasındaki içtihada atıf yapılarak, benzer şekilde sansürlenen mahkum mektuplarının yeterli gerekçe olmadan engellenmesinin AİHS’nin 8. maddesinin ihlali anlamına geldiği hatırlatıldı.

Bu tür kararlar, AİHM’in, mahkumların mektupla haberleşme hakkını özellikle aile bireyleriyle olan yazışmalarda son derece ciddi bir hak olarak gördüğünü ortaya koyuyor. Bu yazışmalar, hem mahkumların psikolojik durumu hem de aile bağlarının korunması açısından büyük önem taşıyor. AYM’nin, açık bir haberleşme hakkı ihlalini “açıkça dayanaksız” bulması eleştiri konusu olabilir. Bu durum, bireysel başvuru mekanizmasının güvenilirliği açısından tartışma yaratabilir. Cezaevlerinde benzer gerekçelerle yazışmaları engellenen tutuklular bu kararı emsal göstererek AYM’ye veya doğrudan AİHM’e başvurabilirler.

Bu verilen karar daha önce sert bir şekilde eleştirilen ve ihlal kararı verilmeyen CASE OF TERGEK v. TÜRKİYE kararının ne denli yanlış bir karar olduğunuda bizlere tekrar hatırlattı. Mahkeme, Tergek davasında 4’e karşı 3 oyla başvurucunun Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 10. maddesi (ifade özgürlüğü) kapsamında bir ihlale uğramadığına hükmetmişti.

Altun ve Diğerleri v. Türkiye karar metni.

Kacır ve Diğerleri v. Türkiye karar metni.

Özdemir v. Türkiye karar metni.

AİHM TARAFINDAN YENİ DUYURULAN 3 KARAR (Özdemir v. Türkiye – Kacır ve Diğerleri v. Türkiye – Altun ve Diğerleri v. Türkiye) yazısı ilk önce SavunmaHakki üzerinde ortaya çıktı.

Hükümete Bildirilen Dosyalar Ne Anlama Geliyor?

AİHM’in bir başvuruyu Hükümet’e bildirmesi, o davanın ön inceleme aşamasını geçtiği ve Mahkeme’nin başvuruyu ciddi bulduğu anlamına gelir. Bu aşamada Türkiye, AİHM’nin yönelttiği sorulara yanıt vermekle yükümlüdür. Bu süreç, davanın esasına ilişkin incelemenin başladığını ve Mahkeme’nin ihlal olup olmadığını değerlendireceğini gösterir.

Mahkeme Soru Bile Sormadı

AİHM, tüm bu dosyalarda daha önce “Yüksel Yalçınkaya v. Türkiye” kararında değerlendirdiği meselelerin tekrarlandığını belirterek, Hükümet’e herhangi bir soru yöneltmedi. Ancak dileyen tarafların somut olaylara dair ek görüş sunabileceği ifade edildi.

Mahkeme’ye göre bu başvuruların merkezinde iki ana iddia var, Bu iddialar Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 6. maddesi: Adil yargılanma hakkı ve Sözleşme’nin 7. maddesi: Kanunsuz ceza olmaz ilkesi. Beş dosyanın tamamı, başvurucuların ByLock kullanıcısı oldukları gerekçesiyle silahlı terör örgütü üyeliğinden mahkûm edilmeleriyle ilgili. Türk yargısı, ByLock uygulamasını “yalnızca FETÖ üyelerinin kullandığı” bir sistem olarak nitelendirerek, bu kullanımı örgüt üyeliğine delil kabul etmişti.

Ancak başvurucular, bu verilerin yetersiz, hukuka aykırı veya tek başına suçun unsurlarını karşılamadığını savunuyor. AİHM de Yalçınkaya kararında, bu verilerin delil olarak kullanılmasında ciddi sorunlar olduğuna hükmetmişti.

AİHM’nin sessizliği yani daha fazla soru sormaksızın davaları doğrudan inceleme kararı alması, bu tür yargılamalarda sistematik sorunlar bulunduğu kanaatini sürdürdüğünü gösterdi. Yalçınkaya kararının etkisi büyüyüğünü bu anlamda söyleyebiliriz. Mahkeme, aynı hukuki hataların onlarca, yüzlerce hatta binlerce dosyada tekrarlandığını değerlendiriyor. Ayrıca bu kararlar, Türkiye’nin insan hakları uygulamalarında reform ihtiyacının Avrupa nezdinde bir kez daha vurgulandığını ortaya koyuyor.

AİHM, bu dosyalarla ilgili nihai kararlarını verirken, Yalçınkaya kararındaki içtihadı esas alacak. Türkiye açısından bu, yeni ihlal kararlarıyla birlikte maddi tazminatlar ve adli reforma yönelik baskıların artması anlamına geliyor. Eğer Türkiye bu sistematik sorunları gidermek için anayasal ve yargısal düzeyde bir adım atmazsa, bu sadece AİHM’den çıkacak kararlarla sınırlı kalmayacak; Avrupa Konseyi nezdinde siyasi sonuçlar da doğurabilecek.

Bildirilen dosyalara ulaşmak için,

ATADIL v. TÜRKİYE

KÖKSAL v. TÜRKİYE

DURSUN v. TÜRKİYE

ZENGIN v. TÜRKİYE

KARA v. TÜRKİYE

AİHM’den Türkiye’ye 1.000 Dosyalık Yeni Bildirim: ByLock Davaları Gündemde yazısı ilk önce SavunmaHakki üzerinde ortaya çıktı.

AİHM’nin elektronik iletişim platformu eComms, tarafların Mahkeme ile güvenli ve hızlı bir şekilde belge alışverişi yapmalarını sağlayan bir sistemdir. Bu sistem üzerinden gönderilen belgeler, Strazburg yerel saatine (GMT+1) göre işlem görmekte ve taraflar elektronik ortamda bildirim almaktadır.

Başvurucular, eComms hesaplarına giriş yaparak hükümetin görüşlerini inceleyebilir ve gerekli görmeleri halinde Mahkeme’ye yanıtlarını iletebilirler. Ancak AİHM, kural olarak bu tür dosyalarda cevap verilmesinin beklenmediğini yinelemiştir. Dolayısıyla başvurucuların yanıt vermemesi durumunda herhangi bir hak kaybı oluşması beklenmemektedir. Ancak, yanıt verilmek istenirse son tarih 11 Nisan olarak belirlenmiştir.

AİHM tarafından gönderilen mektupta adli tazmin talebine dair herhangi bir ifade bulunmamaktadır. Bu da Mahkeme’nin söz konusu davalarda tazminata hükmetmeyi düşünmediği yönündeki öngörüleri doğrulamaktadır. Ancak maddi tazminat talebi için başvurucuların yine de bildirimde bulunmaları önerilmektedir.

Buna ek olarak, Hükümetin iç hukuk yollarının tüketilmediği gerekçesiyle sunduğu Ek-2 listesinde ismi geçen başvurucuların kısa bir yanıt vermeleri faydalı olabilir. AİHM mektubunda, kural olarak cevap verilmemesi yönünde bir yönlendirme varsa, başvurucuların yanıt vermemesi nedeniyle mağdur edilmemeleri gerekir. Ancak farklı bir ifade olup olmadığı dikkatlice kontrol edilmelidir.

Sonuç olarak başvurucular, eComms hesaplarına giriş yaparak Hükümet görüşlerini kontrol etmelidir. Bu görüşlere yanıt verilmesi zorunlu değildir, ancak 11 Nisan’a kadar görüş sunulabilir. Tazminat konusunda Mahkeme’den açık bir ifade bulunmamakla birlikte, maddi tazminat talepleri için ayrı bir bildirimde bulunulabilir.  Ek-2 listesinde ismi geçenlerin iç hukuk yollarına ilişkin kısa bir yanıt vermesi faydalı olabilir. AİHM mektubundaki ifadeler dikkatle incelenmeli ve gerekli durumlarda hukuki destek alınmalıdır.

eComms, AİHM ile taraflar arasındaki dijital iletişimi hızlandırarak süreci daha şeffaf hale getirmekte ve başvurucuların dosyalarına kolay erişimini sağlamaktadır. Sürecin yakından takip edilmesi, hak kayıplarının önüne geçilmesi açısından büyük önem taşımaktadır.

Gerekli gördüğünüz durumlarda bize ulaşmaktan çekinmeyin.

AİHM’den E-Comms Üzerinden Kritik Bildirim yazısı ilk önce SavunmaHakki üzerinde ortaya çıktı.

217. Mahkeme, içtihatlarını ve başvuranın şikâyetlerinin niteliğini göz önünde bulundurarak, bir davanın olgularına hukuken verilecek nitelendirmenin uzmanı olarak (bkz. örneğin, Molla Sali/Yunanistan [BD], No. 20452/14, § 85, 19 Aralık 2018; S.M./Hırvatistan [BD], No. 60561/14, §§ 241-43, 25 Haziran 2020), başvuran tarafından dile getirilen şikâyetlerin, esasen başvuranın silahlı terör örgütüne üyelikten mahkûmiyetinin öngörülebilirliği ile ilgili olması ve bu nedenle birbiriyle bağlantılı olması nedeniyle, yalnızca Sözleşme’nin 7. maddesi açısından incelenmesi gerektiği kanaatindedir (bkz. diğerleri arasında, Del Río Prada/İspanya [BD], No. 42750/09, §§ 91-93, AİHM 2013; Pessino/Fransa, No. 40403/02, §§ 35-36, 10 Ekim 2006; Dragotoniu ve Militaru-Pidhorni/Romanya, No. 77193/01 ve 77196/01, §§ 40- 45, 24 Mayıs 2007; Jorgic/Almanya, No. 74613/01, §§ 103- 14, AİHM 2007-III, burada Mahkeme, Sözleşme’nin 7. maddesi kapsamında bir cezai mahkûmiyetin öngörülebilirliği konusunu ele almıştır). 7. madde, ilgili olduğu kadarıyla aşağıdaki gibidir:

“1. Hiç kimse, işlendiği zaman ulusal veya uluslararası hukuka göre suç teşkil etmeyen bir fiil veya ihmalden dolayı suçlu sayılamaz. Ayrıca, suçun işlendiği sırada uygulanabilir olan cezadan daha ağır bir ceza da verilemez.

…”

237. Hukukun üstünlüğünün temel bir unsuru olan Sözleşme’nin 7. maddesinde yer alan güvence, Sözleşme’nin 15. maddesi uyarınca savaş veya diğer olağanüstü hâllerde bu güvenceden herhangi bir sapmaya izin verilmemesinin de altını çizdiği gibi, Sözleşme’nin koruma sisteminde önemli bir yere sahiptir. Sözleşme, amacı ve hedefi doğrultusunda, keyfi kovuşturma, mahkûmiyet ve cezalandırmaya karşı etkili güvenceler sağlayacak şekilde yorumlanmalı ve uygulanmalıdır (bkz. Scoppola/İtalya (no. 2) [BD], No. 10249/03, § 92, 17 Eylül 2009; Del Río Prada, yukarıda anılan, § 77, her birindeki diğer atıflarla birlikte).
238. Sözleşme’nin 7. maddesi, ceza hukukunun geriye dönük olarak sanığın aleyhine uygulanmasını yasaklamakla sınırlı değildir. Aynı zamanda, daha genel olarak, sadece yasanın bir suçu tanımlayabileceği ve bir ceza öngörebileceği ilkesini (nullum crimen, nulla poena sine lege) ve ceza hukukunun, örneğin kıyas yoluyla, bir sanığın aleyhine olacak şekilde geniş yorumlanmaması gerektiği ilkesini de içermektedir. Bu ilkelerden, bir suçun kanunda açıkça tanımlanmış olması gerektiği sonucu çıkmaktadır. Bu gereklilik, bireyin ilgili hükmün lafzından ve gerekirse mahkemelerin yorumundan, hangi eylem ve ihmallerin kendisini cezai olarak sorumlu kılacağını bilebildiği durumlarda yerine getirilmiş olur. “Hukuk”tan bahsettiğinde, 7. madde, Sözleşme’nin bu terimini kullanırken başka yerlerde atıfta bulunduğu kavramla aynı kavrama atıfta bulunmaktadır; bu kavram, yazılı hukukun yanı sıra yazılı olmayan hukuku da kapsamakta ve özellikle erişilebilirlik ve öngörülebilirlik gibi niteliksel gereklilikleri ima etmektedir (bkz. diğer kararlar arasında, Streletz, Kessler ve Krenz/Almanya [BD], No. 34044/96, 35532/97, 44801/98, § 50, AİHM 2001-II; Del Río Prada, yukarıda anılan, § 91).
239. Ceza hukuku da dahil olmak üzere herhangi bir hukuk sisteminde, bir yasal hüküm ne kadar açık bir şekilde kaleme alınmış olursa olsun, yargısal yorum kaçınılmaz bir unsurdur. Şüpheli noktaların açıklığa kavuşturulmasına ve değişen koşullara uyarlanmasına her zaman ihtiyaç olacaktır. Gerçekten de Sözleşmeye Taraf Devletlerde, ceza hukukunun yargısal hukuk yapımı yoluyla aşamalı olarak geliştirilmesi, hukuk geleneğinin köklü ve gerekli bir parçasıdır. Sözleşme’nin 7. maddesi, ortaya çıkan gelişmenin suçun özüyle tutarlı olması ve makul bir şekilde öngörülebilir olması koşuluyla, cezai sorumluluk kurallarının davadan davaya yargısal yorum yoluyla kademeli olarak açıklığa kavuşturulmasını yasakladığı şeklinde okunamaz. Erişilebilir ve makul ölçüde öngörülebilir bir yargısal yorumun bulunmaması, 7. madde haklarının ihlal edildiği sonucuna varılmasına yol açabilir. Aksi takdirde, bu hükmün amacı ve hedefi – yani hiç kimsenin keyfi kovuşturmaya, mahkûmiyete veya cezalandırmaya maruz bırakılmaması – zarar görecektir (bkz. Del Río Prada , yukarıda anılan, § 93, diğer atıflarla birlikte).
240. Son olarak, Mahkeme, erişilebilirlik ve öngörülebilirlik gerekliliğinin, ilke olarak, bir tedbirin ancak failin kişisel sorumluluk unsurunun tespit edildiği durumlarda 7. madde anlamında bir ceza olarak kabul edilebileceğini tespit etmiştir. Buna göre, 7. madde, cezalandırma amacıyla, suçu fiziksel olarak işleyen kişinin davranışında bir sorumluluk unsurunun tespit edilebileceği manevi bir bağlantının varlığını gerektirmektedir (bkz. G.I.E.M. S.r.l. ve Diğerleri/İtalya [BD], No. 1828/06 ve 2 diğerleri, §§ 242 ve 243, 28 Haziran 2018). Bu gereklilik, Sözleşme’ye uygun olmaları koşuluyla, sorumluluk karinelerinden kaynaklanan belirli objektif sorumluluk biçimlerinin varlığını engellememektedir. Daha spesifik olarak, bir karine, bireyin kendisine yöneltilen suçlamalardan kendisini aklamasını imkânsız hale getirme etkisine sahip olmamalıdır (bkz. a.g.k., § 243).
241. Bu ilkenin doğal bir uzantısı olarak, bir suçun iç hukukta açıkça düzenlenmiş olması 7. maddenin amaçları bakımından yeterli değildir. Ulusal mahkemelerin sözkonusu kanuna uymaması veya belirli bir davada bu kanunu makul olmayan bir şekilde yorumlaması ve uygulaması, kendi başına Sözleşme’nin 7. maddesinin ihlaline yol açabilir (bkz. Del Río Prada, yukarıda anılan, § 93; Khodorkovskiy ve Lebedev/Rusya, No. 11082/06 ve 13772/05, § 781, 25 Temmuz 2013; Žaja/Hırvatistan, No. 37462/09, §§ 91 ve 92, 4 Ekim 2016; ve Pantalon/Hırvatistan, No. 2953/14, § 48, 19 Kasım 2020, hepsi diğer referanslarla birlikte). Mahkeme, cezai suçların kanunla kesin bir şekilde tanımlanması gerekliliğinin, ulusal mahkemelerin kanunu yorumlama ve bir davanın özel olaylarına uygulama konusunda kanunun etrafından dolanması durumunda engelleneceği kanaatindedir.
242. …Bununla birlikte, belirli bir sanığa ilişkin somut içerik veya diğer ilgili bilgilerin yokluğunda, bu tür kullanıcıların profilinden ve paylaşımlarından tüm kullanıcı tabanı için belirleyici sonuçlar çıkarmak sadece öngörülemez değil, aynı zamanda yasallık ilkesine ve bireysel cezai sorumluluğa da aykırıdır.
243. … Mahkeme bu bağlamda, bir dizi davada yaptığı ve mevcut davada da onayladığı tespitleri yineler (bkz. yukarıdaki 213. paragraf), Türkiye’deki askeri darbe girişiminin Sözleşme anlamında “ulusun yaşamını tehdit eden kamusal bir acil durumun” varlığını ortaya koyduğunu belirtmiştir (bkz. örneğin, Mehmet Hasan Altan, yukarıda anılan, § 93; ve Baş/Türkiye, No. 66448/17, § 115, 3 Mart 2020). Bu nedenle, yetkililerin ve mahkemelerin darbe girişimi sonrasında mücadele etmek zorunda kaldıkları durumun aciliyeti ve ciddiyeti kabul edilmektedir.
244. Bununla birlikte, bu hususların hiçbirinin, hukukun üstünlüğü ilkesinin özünde yer alan ve sınırlandırılamaz bir hak olan Sözleşme’nin 7. maddesinde yer alan temel güvencelerin, ulusun yaşamını tehdit eden koşullarda işlendiği iddia edilse bile, terör suçlarının kovuşturulması ve cezalandırılması söz konusu olduğunda daha az katı bir şekilde uygulanabileceği anlamına gelmediği de vurgulanmalıdır. Sözleşme, en zor koşullar da dahil olmak üzere, 7. madde güvencelerine riayet edilmesini gerektirmektedir.
245. Mahkeme, kanunsuz suç ve ceza olmaz (nullum crimen, nulla poena sine lege) ilkesi çerçevesinde, terörizm ve geleneksel olmayan terör örgütlerinin gelişen tehditleriyle etkili bir şekilde mücadele edebilmek için terörizm yasalarını uyarlamanın devletlerin görevi olduğunu düşünmektedir. Türk hukukunda silahlı terör örgütüne üye olma suçu, o dönemde ve halen özel kastla işlenen bir suçtur. Bu nedenle, bazı spesifik sübjektif unsurların varlığı olmazsa olmaz (conditio sine qua non) bir koşuldur. Buna rağmen, ulusal mahkemeler tarafından, Ceza Kanunu ve Terörle Mücadele Kanunu’nun ilgili hükümlerinin geniş yorumlanması yoluyla, ByLock kullanımının silahlı terör örgütü üyeliği anlamına geldiğinin tespit edilmesi, başvuranın özel durumunda, iç hukuktaki suçun yasal tanımı kapsamında gerekli olan bilgi ve kastın varlığını tespit etmeye çalışmadan, ByLock kullanımına etkili bir şekilde objektif sorumluluk yüklemiştir. Mahkeme, ulusal mahkemeler tarafından kanunun bu şekilde geniş ve öngörülemez bir şekilde yorumlanmasının, suçun kurucu -özellikle de manevi- unsurlarını bir kenara bırakma ve bu suçu katı bir sorumluluk suçuna benzetme ve böylece iç hukukta açıkça belirtilen gerekliliklerden ayrılma etkisi yarattığı görüşündedir. Dolayısıyla, suçun kapsamı, 7. maddenin amaç ve hedefine aykırı olarak, öngörülemeyen bir şekilde başvuranın aleyhine genişletilmiştir.

7. Madde anlamında bir “ceza”, ilke olarak, ancak failin kişisel sorumluluğuna ilişkin bir unsurun tespit edilmiş olması halinde düşünülebilir. Esasen, bir ceza normunun öngörülebilirlik derecesi ile failin kişisel sorumluluk derecesi arasında bir korelasyon vardır. Bu nedenle 7. Madde, cezalandırmak için, suçu işleyen kişinin davranışlarında bir sorumluluk unsurunun tespit edilmesini mümkün kılan düşünsel nitelikte bir bağlantı gerektirir.

Yalçınkaya Kararı Işığında “Kanunsuz ceza olmaz” ilkesi – AYM ve AİHM Başvurularında Kullanılabilecek Kısımlar yazısı ilk önce SavunmaHakki üzerinde ortaya çıktı.

Dr. Gökhan Güneş’in karar üzerine yaptığı değerlendirmeyi okumak için tıklayınız 

Kararın İngilizce orijinal metnini okumak için tıklayınız

AİHM’in Telegram kararı ne anlama gelmektedir? yazısı ilk önce SavunmaHakki üzerinde ortaya çıktı.

“Sonda söyleyeceğimi baştan söyleyeyim; sorunun cevabı, Yalçınkaya kararında ortaya konulan ilkeler güncel yargılamalar kapsamında yargılanan herkes için emsal teşkil etmektedir.
Görseldeki paragraflardan da anlaşılacağı üzere AİHM, Hükümetin en önemli argümanı olan Bylock’un otomatik cezalandırma aracına dönüştüğünü belirterek, suçun maddi ve özellikle manevi unsurunun araştırılmadan şekli suç mantığıyla, yani Bylock varsa suçun maddi unsuru olan hiyerarşik yapıya dahil olma ve manevi unsuru olan “darbe teşebbüsünü” bilme ve gerçekleşmesini isteme unsurunun gerçekleştiği araştırılmadan ceza verilmesini 7. maddenin ihlali sebebi saymıştır.
Görseldeki ifadeler Bylock için olsa da kriter ve dolayısıyla delil kabul edilen diğer hususlar için de aynen geçerlidir. Hatta TCK’nın 309 ve 312. maddeleri kapsamında darbe teşebbüsü nedeniyle yargılananlar için de durum aynıdır. Zira silahlı örgüt suçu ile örgüt kapsamında işlendiği iddia edilen bu suçların maddi ve manevi unsuru aynıdır ve mevcut yargılamalarda bu hususlar hiç araştırılamadan; nöbet listesinde yada kimin oluşturduğu belli olmayan görevlendirme listelerinde ismi var diye insanlar müebbetle cezalandırılmıştır.
AİHM demiştir ki, böyle otomatik cezalandırma yapamazsın. Suçun unsurlarını araştırmalısın ve Bylock ya da diğer kriterleri, araştırmadığın ya da bulamadığın suçun unsurlarının yerine ikame edemezsin. Güncel yargılamalarda olan tam da AİHM’in söyledikleridir. Çünkü hiçbir dosyada suçun unsurları araştırılmamakta ve kriter kabul edilen hususlar doğrudan suçun unsurları olarak kabul edilmektedir.
Dolayısıyla, AİHM’in suçun unsurlarına çok sık ve sert yaptığı bu atıf, tüm dosyalar için geçerlidir ve suçun unsurları araştırılmadan verilen cezaların tamamı ihlalle sonuçlanacaktır. Ayrıca, Bylock Hükümetin göz bebeği ve uğruna tüm kriterleri gözden çıkardığı kutsal delilidir. Hükümet tüm gücünü Bylock için harcamış ama AİHM hem Bylock’u hem de mevcut yargılamalarda verilen kararları paçavraya çevirmiştir.
Kısaca, Yalçınkaya kararı sadece hakkında Bylock, banka, sendika-dernek üyeliği iddiası olanlar için değil, ankesör, garson, tanık, gazete-dergi, okul ve aklınıza gelen tüm absürt deliller için de geçerlidir ve bu sebeplerle yargılananların hepsi önünde sonunda görseldeki gerekçelerle beraat edecektir.”

Yalçınkaya Kararı Kimler İçin Emsal Teşkil Eder? yazısı ilk önce SavunmaHakki üzerinde ortaya çıktı.

Birlesmiş Milletler Kararları Türkçe Cevirileri için tıklayınız

Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komitesi tarafından verilmiş ihlal kararları yazısı ilk önce SavunmaHakki üzerinde ortaya çıktı.

Bylock İle İlgili Çok Önemli Yargıtay Kararı! yazısı ilk önce SavunmaHakki üzerinde ortaya çıktı.