AİHM’den Türkiye’ye Pasaport İptali Davasında İhlal Kararı

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Gür ve Bedir v. Türkiye davasında iki akademisyenin pasaportlarının iptal edilmesi nedeniyle Türkiye’nin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ni (AİHS) ihlal ettiğine hükmetti. Mahkeme, kararını bugün (30 Eylül 2025) açıkladı.

Dava, 15 Temmuz 2016’daki darbe girişiminin ardından ilan edilen OHAL döneminde yayımlanan KHK’larla üniversitelerden ihraç edilen ve “Barış İçin Akademisyenler” bildirisinin imzacısı olan iki araştırma görevlisinin başvurularını kapsıyordu. Ali Deniz Gür ve Yasin Bedir, yurtdışında doktora eğitimine kabul edilmelerine rağmen pasaportları iptal edildiği için Türkiye’den ayrılamadı.

AİHM, bu uygulamanın hem özel hayata saygı hakkını (AİHS madde 8) hem de eğitim hakkını (1 No’lu Protokol madde 2) ihlal ettiğine karar verdi. Mahkeme, benzer bir değerlendirmeyi daha önce Telek ve Diğerleri v. Türkiye kararında da yapmıştı.

Mahkeme kararında, pasaport iptallerinin hukuki öngörülebilirlikten yoksun, keyfi ve uzun süreli olduğunu, başvurucuların akademik ve özel yaşamlarını doğrudan etkilediğini vurguladı. Ayrıca, Türkiye’deki iç hukuk yollarının etkisiz kaldığı, Anayasa Mahkemesi’nin de başvurucuların şikâyetlerini esastan incelemediği belirtildi.

AİHM, mağdurlara her biri için 2.600 avro manevi tazminat ve 1.000 avro yargılama gideri ödenmesine hükmetti. Türkiye, kararı yerine getirmek için üç ay içinde ödeme yapmak zorunda.

Bu karar, OHAL döneminde çıkarılan KHK’ların bireylerin temel haklarına uzun vadeli etkilerini yeniden gündeme taşıyor. Mahkeme, pasaport iptallerinin “hukuki öngörülebilirlikten yoksun” olduğunu tespit ederek, olağanüstü hal tedbirlerinin keyfiliğe kapı araladığına işaret etti.

Bu karar, Türkiye’nin hem akademik özgürlükler hem de yurtdışına çıkış hakkı üzerindeki kısıtlamalarının uluslararası hukuk nezdinde kabul edilemez olduğunun altını çiziyor. Aynı zamanda, Anayasa Mahkemesi’nin bireysel başvuruları etkili bir denetim aracı olarak işletmediği yönündeki eleştirileri de güçlendiriyor.

Son olarak bu karar ile, OHAL döneminde pasaport iptalleri ve akademisyenlerin yurtdışına çıkış engellerine ilişkin AİHM’in art arda verdiği ihlal kararlarına bir yenisi eklendi. Dosya, Türkiye’de akademik özgürlükler, eğitim hakkı ve temel hakların OHAL tedbirleriyle nasıl etkilendiğini göstermesi bakımından önemli bir emsal niteliği taşıyor.

Karar metni için tıklayınız.